Zimowe kompostowanie nie musi oznaczać przestoju — przy odpowiedniej izolacji, wilgotności i dostępie tlenu mikroorganizmy nadal rozkładają materię organiczną, często prowadząc do produkcji użytecznego kompostu szybciej niż się spodziewasz.

Główne punkty

  • mikroorganizmy pozostają aktywne zimą, jeśli pryzma jest dobrze izolowana, ma dostęp powietrza i optymalną wilgotność,
  • aktywność biologiczna spada poniżej 5°C i praktycznie ustaje przy 0°C; w dobrze prowadzonych pryzmach termofilne bakterie podnoszą temperaturę wewnętrzną do 40–70°C,
  • optymalna wilgotność kompostu to 50–60% — garść materiału po ściśnięciu zlepia się, ale nie kapie woda,
  • dodatki takie jak świeży obornik lub aktywny kompost (5–10% objętości) oraz rozdrobnienie materiału zdecydowanie przyspieszają rozkład.

Jak działają mikroorganizmy zimą

Mikroorganizmy nie „śpią” całkowicie zimą — ich aktywność zależy od temperatury, wilgotności oraz dostępu tlenu. W pryzmach kompostowych działa mieszanka bakteryjna, grzybicza i protistów; to właśnie intensywność tych procesów decyduje o temperaturze wewnętrznej sterty. Oksydacja związków organicznych i tempo namnażania drobnoustrojów generują ciepło, które może utrzymać wewnętrzne warstwy pryzmy znacznie cieplejsze niż otoczenie.

Termofile — mikroorganizmy preferujące wyższe temperatury — mają optima w zakresie około 40–80°C. W praktyce oznacza to, że w dobrze skomponowanej i napowietrzonej stercie, nawet przy mrozie na zewnątrz, w środku mogą utrzymywać się warstwy o temperaturze 40–60°C, a lokalnie nawet do 70°C. To efekt działania dużych populacji bakterii i grzybów, które przyspieszają rozkład szybszych frakcji materiału organicznego.

Temperatura i wilgotność — konkretne wytyczne

W praktyce przyjmuje się proste progi:
– powyżej 5°C — aktywność mikroorganizmów przebiega normalnie i zauważalnie przyspiesza rozkład,
– 0–5°C — aktywność jest ograniczona, procesy zachodzą, ale bardzo wolno,
– poniżej 0°C — większość procesów aerobiczych znacząco zwalnia lub przechodzi w stan zastoju.

Wilgotność 50–60% to punkt odniesienia: materiał po ściśnięciu powinien się sklejać, ale nie powinien kapać woda. Poniżej 40% proces znacząco zwalnia z powodu ograniczenia aktywności mikroorganizmów, powyżej ~65% ryzykujemy przejście do warunków beztlenowych, co powoduje nieprzyjemne zapachy i straty azotu.

Materiały, stosunek C:N i praktyczne dawki

Optymalny stosunek węgla do azotu (C:N) wynosi około 25:1–30:1. W praktyce oznacza to mieszanie materiałów bogatych w węgiel (sucha ściółka, liście, słoma, trociny) z materiałami azotowymi (obierki, fusy z kawy, skoszona trawa). Rozdrobnienie materiału zwiększa powierzchnię kontaktu i przyspiesza działanie mikroorganizmów, co jest szczególnie ważne zimą.

Dodatek świeżego obornika w ilości 5–10% objętości pryzmy lub dosypanie 1–2 wiader aktywnego kompostu na 1 m3 daje tzw. „gorący start” — szybkie uruchomienie populacji termofilnych i podniesienie temperatury początkowej. Warto też pamiętać, że niektóre bakterie typu Bacillus azotofixans wspierają cykle azotu w glebie; według badań bakterie te mogą przyczyniać się do wiązania znaczących ilości azotu (do ~50 kg/ha w skali upraw), co po zastosowaniu kompostu przekłada się na poprawę zasobności gleby.

Praktyczne zabiegi, które warto wykonywać zimą

Zima wymaga kilku prostych, ale kluczowych zabiegów. Oto jasne wyjaśnienie dlaczego i jak je wykonać:

– izolacja pryzmy: otul stertę warstwą 20–40 cm suchych liści, słomy lub mat izolacyjnych, ale pozostaw przepływ powietrza — izolacja ogranicza straty ciepła, a dostęp tlenu zapobiega beztlenowym strefom;
– konsolidacja sterty: utrzymuj mniejszą, gęstszą pryzmę — mniejsze gabaryty lepiej trzymają ciepło i szybciej osiągają temperatury termofilne;
– podlewanie i kontrola wilgotności: jeśli materiał jest suchy, zalej 5–10 litrów wody na 1 m3; unikaj przemoczenia, które doprowadzi do beztlenowości;
– napowietrzanie: mieszaj pryzmę co 2–3 tygodnie w dni bez silnych mrozów, by dostarczyć tlen i równomiernie rozprowadzić ciepło.

Każdy zabieg ma logiczne uzasadnienie biologiczne: tlen umożliwia aerobowe przemiany (szybszy rozkład, mniej zapachów), wilgotność wspiera ruch i metabolizm mikroorganizmów, a izolacja ogranicza wymianę ciepła z otoczeniem i zabezpiecza termofile.

Metody przyspieszające rozkład: EM, bokashi i obornik

W zimowych warunkach warto zastosować metody, które pomagają „ruszyć” biomasę:

– efektywne mikroorganizmy (EM): mieszanki bakterii kwasu mlekowego, drożdży i mikroorganizmów fotosyntetycznych, które przyspieszają fermentację i mogą ograniczać populację patogenów,
– bokashi: metoda fermentacji beztlenowej z dodatkiem EM i źródła cukru (np. melasy); proces trwa zwykle 2–4 tygodnie, po czym materiał wymaga dokompostowania lub zakopania w glebie,
– obornik: dodatek świeżego obornika (wieprzowy, koński, kurzy) w ilości 5–10% objętości podnosi temperaturę i dostarcza wiele składników odżywczych.

Dodatek aktywnego kompostu lub obornika przyspiesza uruchomienie termofili i podnosi temperaturę w pryzmie. Wybór metody zależy od dostępności materiałów i tego, czy preferujesz proces tlenowy (kompost tradycyjny) czy beztlenowy (bokashi + późniejsze dokompostowanie).

Kontrola pracy pryzmy — co mierzyć i jak często

Regularne pomiary pozwalają ocenić efektywność działań:

– temperatura: mierz sondą do kompostu co 1–2 tygodnie — dla aktywnej sterty wartość 40–60°C oznacza dobrą dynamikę rozkładu,
– wilgotność: test garści raz w miesiącu; celem jest 50–60%,
– zapach: brak amoniaku i siarkowodoru to znak warunków tlenowych; zapach zgniły oznacza beztlenowość i potrzebę napowietrzenia,
– struktura: w ciągu 2–6 miesięcy, przy wyższych temperaturach, materiał powinien rozpaść się do drobnego, ciemnego humusu.

Jeśli temperatura spada poniżej ~15°C i materiał jest suchy, dodaj azotu (np. świeża trawa, fusy, obornik) lub rozdrobnij materiał, by ułatwić dostęp mikroorganizmom.

Najczęstsze błędy i jak ich unikać

Wielu ogrodników popełnia podobne błędy, których konsekwencje są przewidywalne:

– za suche składniki powodują spowolnienie procesów i niską temperaturę; unikniesz tego przez kontrolę wilgotności i podlewanie,
– nadmiar wody prowadzi do fermentacji beztlenowej i strat azotu; rozwiązaniem jest poprawne drenażowanie i napowietrzenie,
– brak mieszania ogranicza dostęp tlenu i tworzy strefy beztlenowe; regularne przerzucanie pryzmy likwiduje te problemy,
– zbyt duża, nieizolowana pryzma ma zimny rdzeń i martwe strefy; lepiej tworzyć mniejsze, gęste sterty.

Korzyści z kompostowania zimą

Zimowe kompostowanie to nie tylko oszczędność czasu — ma realne korzyści agronomiczne:

– całoroczny rozkład organiczny przyspiesza powstawanie gotowego kompostu,
– zwiększenie zawartości próchnicy po zastosowaniu poprawia strukturę gleby i jej zdolność magazynowania wody,
– mikroorganizmy z kompostu (np. Bacillus sp., Pseudomonas sp., Trichoderma sp.) wspierają zdrowie gleby i mogą redukować choroby roślin,
– badania pokazują, że termofilne bakterie w dobrze prowadzonym kompoście utrzymują wewnętrzną temperaturę pomimo mrozu na zewnątrz, co przekłada się na ciągłość procesów rozkładu.

Przykładowy plan działania dla 1 m3 pryzmy na zimę

Dzień 0: ułóż warstwę bazową 30 cm słomy lub suchych liści jako izolację i drenaż.
Dzień 1: dodaj 10 cm rozdrobnionego materiału azotowego (kuchenne resztki, skoszona trawa) i 30 cm liści lub trocin; dosyp około 5% objętości świeżego obornika (ok. 50 l) lub porcję aktywnego kompostu.
Co 14–21 dni: w dni bez mrozu przemieszać pryzmę, sprawdzić wilgotność i dolać 5–10 l wody na 1 m3 w razie konieczności.
Co miesiąc: mierzyć temperaturę; jeśli spadnie poniżej 15°C i materiał będzie suchy, zwiększyć udział azotu lub dodać świeży obornik.

Źródła i badania potwierdzające praktykę

Wnioski zawarte w artykule opierają się na badaniach ogrodniczych i praktycznych raportach kompostowania. Kluczowe ustalenia to: aktywność mikroorganizmów spada poniżej 5°C i ustaje przy 0°C, optymalna wilgotność to 50–60%, a termofile potrafią utrzymać wysoką temperaturę wewnątrz pryzmy pomimo mrozów zewnętrznych. Te obserwacje są potwierdzone w literaturze praktycznej i eksperymentach terenowych przeprowadzonych w różnych warunkach klimatycznych.

Zastosowanie powyższych zasad pozwoli Ci prowadzić aktywne, produktywne kompostowanie przez całą zimę, zwiększając wartość biologiczną i odżywczą końcowego produktu.

Przeczytaj również: