Tak — lekarze odradzają przyjmowanie tabletek z antyoksydantami bez wyraźnego wskazania medycznego, zwłaszcza w dużych dawkach i u osób z podwyższonym ryzykiem nowotworów.

Dlaczego tabletki z antyoksydantami mogą szkodzić

Antyoksydanty neutralizują reaktywne formy tlenu (wolne rodniki), które poza szkodliwymi działaniami pełnią też ważne role w organizmie, między innymi w sygnalizacji komórkowej, kontroli cyklu komórkowego i eliminacji uszkodzonych lub zainfekowanych komórek. Nadmierna neutralizacja tych mechanizmów może zaburzyć procesy obronne organizmu i sprzyjać przeżyciu komórek nowotworowych. Tabletki dostarczają skoncentrowane dawki jednego lub kilku związków, co różni się jakościowo od działania złożonych mieszanin składników występujących naturalnie w żywności.

Nadmierne przyjmowanie jednego antyoksydantu może:

  • neutralizować reaktywne formy tlenu biorące udział w eliminacji uszkodzonych komórek,
  • zmieniać odpowiedź układu odpornościowego i osłabiać mechanizmy obronne,
  • wywoływać tzw. paradoks antyoksydacyjny, czyli zaburzenie równowagi oksydacyjno-redukcyjnej prowadzące do stresu oksydacyjnego.

Co mówią badania — skala, liczby i najważniejsze wyniki

Badania obejmują szerokie spektrum dowodów: metaanalizy RCT, badania kliniczne wieloośrodkowe oraz analizy obserwacyjne. W ciągu ostatniej dekady przeanalizowano niemal 100 badań obejmujących około 500 000 uczestników, koncentrując się na suplementach zawierających m.in. witaminy C i E oraz beta-karoten. Wnioski nie potwierdzają jednoznacznych korzyści w redukcji śmiertelności przy suplementacji antyoksydantami i w niektórych przypadkach wskazują na zwiększone ryzyko zgonów lub chorób.

Beta-karoten i retinol – konkretne przykłady

W dużych, randomizowanych badaniach u osób z podwyższonym ryzykiem raka płuca (palacze, narażeni na azbest) codzienna suplementacja beta-karotenem (15 mg) w połączeniu z retinolem (25 000 j./dzień) wiązała się ze znaczącym wzrostem:

  • śmiertelności z powodu raka płuca,
  • śmiertelności ogólnej.

Efekt był na tyle wyraźny, że badania przerwano około 2 lata przed planowanym zakończeniem. Wykazano też, że u palaczy beta-karoten zwiększa ryzyko raka płuc – wynik potwierdzony w kolejnych analizach.

Witamina E i inne antyoksydanty

Kilka metaanaliz suplementacji witaminą E wykazało sygnały zwiększonej śmiertelności przy wysokich dawkach. To wskazuje, że nadmierne dostarczanie jednego silnego przeciwutleniacza może mieć niezamierzone, szkodliwe skutki na poziomie populacyjnym.

Pacjenci onkologiczni

Badania obserwacyjne i analizy kohortowe sugerują, że przyjmowanie suplementów antyoksydacyjnych przed i w trakcie chemioterapii lub radioterapii może wiązać się z gorszymi wynikami leczenia. Przykładowo, analizy z sieci SWOG i publikacje w Journal of Clinical Oncology wskazały, że u kobiet z rakiem piersi suplementy antyoksydacyjne korelowały z większym ryzykiem nawrotu i wyższą śmiertelnością w niektórych kohortach. W konsekwencji onkolodzy zwykle odradzają stosowanie suplementów antyoksydacyjnych w trakcie terapii przeciwnowotworowej bez konsultacji.

Kto jest najbardziej narażony

  • palacze i osoby narażone na czynniki rakotwórcze – ryzyko raka płuca rośnie przy suplementacji beta-karotenem,
  • pacjenci onkologiczni – suplementy antyoksydacyjne mogą osłabiać działanie chemioterapii i radioterapii oraz zwiększać ryzyko nawrotu,
  • osoby przyjmujące megadawki witamin bez badań – nadmiar pojedynczych antyoksydantów może zaburzyć równowagę oksydacyjno-redukcyjną i przynieść efekt odwrotny do zamierzonego.

Jak interpretować dowody i jakie są ograniczenia badań

Randomizowane badania kontrolowane (RCT) dostarczają najsilniejszych dowodów dotyczących bezpieczeństwa suplementów i to one wskazały największe sygnały ryzyka. Metaanalizy łączące wiele RCT pokazały brak korzyści w zmniejszeniu śmiertelności, a w niektórych przypadkach – zwiększenie ryzyka. Natomiast badania obserwacyjne konsekwentnie wskazują, że dieta bogata w antyoksydanty pochodzące z produktów roślinnych wiąże się z mniejszym ryzykiem chorób przewlekłych; te obserwacje nie dowodzą jednak, że izolowane suplementy w tabletkach przyniosą takie same korzyści.

Dodatkowe prace naukowe sugerują, że nadmiar przeciwutleniaczy może prowadzić do tzw. „reduktacyjnego stresu”, a badania eksperymentalne (m.in. z University of Alabama) łączyły nadmierne podawanie antyoksydantów z negatywnym wpływem na serce i funkcje komórkowe.

Jak bezpiecznie dostarczać antyoksydanty z diety – konkretne przykłady

Naturalne źródła antyoksydantów dostarczają ich w złożonych kombinacjach wraz z błonnikiem, minerałami i innymi fitoskładnikami, co daje korzystny efekt zdrowotny widoczny w badaniach populacyjnych. Proste przykłady i zamienniki tabletek:

  • 2 porcje owoców i 3 porcje warzyw dziennie – przykłady porcji: 1 jabłko, 1 średnia marchew, 1 filiżanka szpinaku gotowanego,
  • źródła witaminy C: papryka czerwona 100 g (~127 mg wit. C), pomarańcza 1 szt. (~70 mg),
  • źródła beta-karotenu: marchew 100 g (~8285 µg beta-karotenu), bataty 100 g (~8500 µg),
  • źródła witaminy E: 30 g orzechów laskowych (~4,3 mg), 1 łyżka oleju słonecznikowego (~5,6 mg).

Praktyczne wskazówki i kryteria decyzji o suplementacji

Zamiast rutynowego sięgania po popularne „antyoksydacyjne bomby” w kapsułkach warto kierować się jasnymi kryteriami medycznymi i laboratoryjnymi. Suplementacja ma sens w przypadkach potwierdzonych niedoborów (np. witamina B12 u wegan, niedobór witaminy D potwierdzony 25(OH)D), w określonych stanach klinicznych dokumentowanych przez wytyczne (np. anemia z potwierdzonym niskim poziomem ferrytyny) oraz u grup ryzyka po indywidualnej ocenie lekarza (osoby starsze, kobiety w ciąży – odpowiednie, zalecone dawki jak kwas foliowy). Przed rozpoczęciem suplementacji warto wykonać odpowiednie badania laboratoryjne i skonsultować dawki z lekarzem, zwłaszcza jeżeli przyjmowane są leki przeciwzakrzepowe, terapie przeciwnowotworowe lub inne leki przewlekłe.

Wskazania praktyczne:
– unikaj suplementów zawierających beta-karoten, jeśli palisz lub masz duże narażenie na czynniki rakotwórcze,
– nie łącz suplementów antyoksydacyjnych z chemioterapią lub radioterapią bez zgody onkologa,
– jeśli suplementujesz, trzymaj się dawek zbliżonych do zalecanego dziennego spożycia i nie sięgaj po megadawki reklamowane jako „antyoksydacyjna bomba”.

Na co zwracać uwagę na etykiecie suplementu

Przed zakupem preparatu sprawdź skład i ilość pojedynczego antyoksydantu wyrażoną w jednostkach (mg, j.u./IU), porównaj deklarowaną dawkę dzienną z rekomendowanym dziennym spożyciem (RDA/AI) oraz z górnymi granicami tolerowanymi. Zwróć też uwagę na potencjalne interakcje z lekami przeciwnowotworowymi, lekami przeciwzakrzepowymi i innymi terapiami przewlekłymi.

Najważniejsze liczby i fakty w skrócie

  • około 100 badań i ~500 000 uczestników — baza dowodowa używana w metaanalizach,
  • beta-karoten 15 mg + retinol 25 000 j./dzień — w badaniach u osób z ryzykiem raka płuca związane ze wzrostem śmiertelności,
  • wiele analiz dotyczących witaminy E w wysokich dawkach — sygnały zwiększonej śmiertelności.

Wnioski dla praktyki klinicznej i codzienności

Lekarze i eksperci coraz częściej odradzają rutynowe przyjmowanie suplementów antyoksydacyjnych w tabletkach bez medycznego uzasadnienia. Ostrzeżenia dotyczą przede wszystkim:
– suplementów stosowanych w wysokich dawkach i przez długi czas,
– osób palących i osób z podwyższonym ryzykiem nowotworów,
– pacjentów onkologicznych w trakcie leczenia.

Zamiast automatycznej suplementacji warto postawić na zróżnicowaną dietę roślinną, badania kontrolne w razie wątpliwości oraz konsultację z lekarzem przed wprowadzeniem jakichkolwiek suplementów zawierających silne antyoksydanty.

Przeczytaj również: